Theo Y học cổ truyền, tiết Lập Xuân là tiết khí mở đầu cho chu trình sinh trưởng của tự nhiên. Cổ nhân dùng câu “Dương khí phát sinh, vạn vật dĩ thủy” để mô tả thời điểm này, khi dương khí bắt đầu sinh khởi, thúc đẩy sự vận hành của khí huyết và tạng phủ trong cơ thể con người. Tuy nhiên, dương khí lúc này còn non, phong tà lại thịnh, vì vậy Lập Xuân cũng được xem là giai đoạn chuyển tiếp rất nhạy cảm, dễ phát sinh bệnh tật nếu sinh hoạt không phù hợp.

Xét theo học thuyết Ngũ hành, mùa Xuân thuộc Mộc, ứng với tạng Can. Can chủ sơ tiết, đảm nhiệm việc điều đạt khí cơ toàn thân. Khi bước vào tiết Lập Xuân, Can khí bắt đầu hoạt động trở lại sau thời gian tàng chứa của mùa Đông. Nếu Can khí được sơ tiết điều hòa, khí huyết lưu thông thuận lợi thì tinh thần nhẹ nhàng, cơ thể khoan khoái. Ngược lại, nếu Can khí uất trệ hoặc bị ngoại tà xâm nhập, người bệnh dễ xuất hiện các biểu hiện như đau đầu, tức ngực, cáu gắt, buồn ngủ và mệt mỏi kéo dài.

Bên cạnh đó, Lập Xuân cũng là thời điểm phong tà hoạt động mạnh. Phong tà thường đi kèm hàn và thấp, dễ xâm nhập vào cơ thể qua da, lỗ chân lông và các vị trí đầu cổ, khớp. Do đó, các chứng cảm mạo đầu xuân, đau đầu, đau khớp, nặng người, cứng cổ vai gáy thường gặp trong giai đoạn này. Vì vậy, nguyên tắc dưỡng sinh quan trọng của tiết Lập Xuân là dưỡng Can, điều hòa khí cơ, đồng thời phòng tránh phong tà để bảo toàn chính khí.

Về ăn uống, cổ nhân nhấn mạnh nguyên tắc “Xuân hạ dưỡng dương”. Trong tiết Lập Xuân, chế độ ăn nên tránh tính thu liễm quá mức. Vị chua tuy có tác dụng liễm Can, nhưng dùng nhiều vào đầu xuân dễ khiến Can khí quá vượng, ảnh hưởng đến Tỳ Vị, gây đầy bụng và kém ăn. Ngược lại, vị ngọt thanh có tác dụng bổ Tỳ, sinh khí và điều hòa tạng phủ, rất phù hợp trong giai đoạn này. Các thực phẩm như gạo nếp, táo đỏ, khoai lang và hạt sen giúp nâng đỡ chính khí và hỗ trợ quá trình sinh hóa. Bên cạnh đó, nên ưu tiên các thực phẩm có tính ôn, khả năng phát tán nhẹ như rau mầm, rau hẹ, hành tây, tỏi tây và gừng tươi với lượng vừa phải để hành khí, tán hàn và hóa thấp. Trà hoa cúc hoặc trà hoa hồng cũng có thể sử dụng nhằm hỗ trợ sơ Can, giải uất và ổn định tinh thần.

Trong sinh hoạt, việc điều chỉnh nếp sống theo nhịp sinh lý của mùa Xuân có vai trò quan trọng. Người xưa khuyên ngủ sớm và dậy sớm hơn so với mùa Đông để thuận theo sự sinh phát của dương khí. Vận động nên ở mức độ nhẹ nhàng, tránh tập luyện quá sức hoặc ra mồ hôi nhiều vì dễ làm hao tổn dương khí mới sinh. Đi bộ, dưỡng sinh hoặc các hình thức vận động chậm, đều là phù hợp trong giai đoạn này. Về trang phục, nên giữ ấm phần bụng dưới, thắt lưng và chân, tránh để phong hàn từ mặt đất xâm nhập, trong khi phần thân trên có thể mặc thoáng hơn để khí xuân được lưu thông.

Yếu tố tinh thần cũng cần được chú ý trong tiết Lập Xuân. Can chủ nộ, do đó những cảm xúc như giận dữ, uất ức sẽ trực tiếp làm tổn thương Can khí, khiến khí cơ nghịch loạn. Giữ tâm trạng hòa hoãn, thư thái không chỉ giúp ổn định tinh thần mà còn góp phần quan trọng trong việc phòng bệnh đầu xuân. Ngâm chân nước ấm với gừng và muối trước khi ngủ là một biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả, giúp trừ hàn thấp, dẫn khí xuống dưới và cải thiện chất lượng giấc ngủ.

Riêng với năm Bính Ngọ 2026, Hỏa khí tương đối vượng. Khi bước vào tiết Lập Xuân, cần đặc biệt lưu ý bổ sung đủ nước ấm, hạn chế cay nóng và tránh thức khuya để phòng các biểu hiện hỏa vượng như nhiệt miệng, khô da và bứt rứt trong người. Việc điều dưỡng hợp lý trong giai đoạn này sẽ giúp cơ thể thích nghi tốt hơn với sự chuyển mùa, tạo nền tảng sức khỏe ổn định cho cả năm.

Hải Lĩnh Y Quán

Chăm sóc sức khỏe theo nhịp vận hành của đất trời