1. Hai nguồn gốc của Tinh ở Thận

Thận tàng Tinh, và Tinh này có hai nguồn:

• Tiên thiên chi Tinh: vốn có sẵn từ cha mẹ truyền lại lúc mới sinh, số lượng có hạn, tiêu hao dần theo tuổi tác, khó bù đắp lại nhanh.

• Hậu thiên chi Tinh: do Tỳ Vị vận hóa đồ ăn thức uống mà sinh ra liên tục mỗi ngày, có vai trò bồi bổ thêm cho phần Tinh ở Thận.

2. Điều gì xảy ra khi Tỳ hư kéo dài?

Khi chức năng vận hóa của Tỳ suy yếu lâu ngày, lượng Hậu thiên chi Tinh sinh ra không đủ để nuôi dưỡng cơ thể. Để duy trì hoạt động sống, cơ thể buộc phải huy động thêm phần Tiên thiên chi Tinh dự trữ ở Thận ra dùng bù vào chỗ thiếu hụt đó.

Nói dễ hiểu: Tỳ giống như "nguồn thu nhập hàng ngày", Thận giống như "khoản tiết kiệm dự phòng". Khi thu nhập hàng ngày (Tỳ) không đủ chi tiêu, người ta phải rút dần tiền tiết kiệm (Thận) ra bù  dùng lâu ngày sẽ làm hao hụt dần khoản dự trữ đó, gây ra tình trạng Thận cũng hư theo, dù ban đầu bệnh chỉ ở Tỳ.

3. Biểu hiện lâm sàng

Giai đoạn đầu chỉ có dấu hiệu Tỳ hư: ăn kém, đầy bụng, mệt mỏi, phân nát/sệt. Nếu không điều trị, dần dần xuất hiện thêm dấu hiệu Thận hư: đau mỏi lưng gối, tiểu đêm nhiều lần, sợ lạnh, chân tay lạnh, ù tai, tóc bạc sớm, hoặc rối loạn kinh nguyệt kéo dài ở phụ nữ. Y học cổ truyền gọi tình trạng này là Tỳ Thận dương hư hoặc Tỳ Thận lưỡng hư, thường gặp ở người có bệnh tiêu hóa mạn tính lâu năm.

4. Vì sao phải điều trị đồng thời cả hai, không chỉ bổ một bên?

• Chỉ bổ Tỳ mà bỏ qua Thận: phần Thận đã hao hụt sẵn khó phục hồi kịp, bệnh dễ tái phát.

• Chỉ bổ Thận mà bỏ qua Tỳ: các vị bổ Thận thường nê trệ, khó tiêu (như Thục địa, Sơn thù), dùng khi Tỳ còn yếu sẽ càng làm đầy bụng, chán ăn  phản tác dụng.

Vì vậy nguyên tắc lâm sàng là kiện Tỳ làm gốc, dưỡng Thận làm nền  phối các vị kiện Tỳ (Bạch truật, Hoài sơn, Ý dĩ) cùng các vị bổ Thận nhẹ, dễ tiêu (Kỷ tử, Thỏ ty tử). Riêng Hoài sơn là vị đặc biệt vì vừa kiện Tỳ vừa bổ Thận cùng lúc, nên rất hay xuất hiện trong các bài thuốc mạn tính dạng này.