Thời tiết những ngày cuối của tiết Đại thử, chuẩn bị giao mùa đến tiết Lập Thu, số người đến than phiền về họng khô, da nứt nẻ, ngủ không sâu giấc lại tăng lên rõ rệt. Không phải ngẫu nhiên đâu, đó chính là lúc tiết Lập thu bắt đầu, thời điểm cơ thể phải chuyển nhịp từ cái nóng oi ả của mùa hè sang cái hanh khô đặc trưng của mùa thu.

Nghe thì có vẻ nhẹ nhàng, trời mát hơn, dễ chịu hơn, nhưng thực ra đây lại là một trong những giai đoạn cơ thể dễ mất cân bằng nhất trong năm. Bài viết này mình muốn chia sẻ góc nhìn của Y học cổ truyền về tiết Lập thu, để mọi người hiểu vì sao cơ thể lại phản ứng như vậy, và có thể tự điều chỉnh nhịp sống cho phù hợp.

Vì Sao Tiết Lập Thu Lại Ảnh Hưởng Đến Sức Khỏe

Theo lý luận Ngũ hành trong Y học cổ truyền, mùa hè thuộc hành Hỏa, còn mùa thu thuộc hành Kim, ứng với tạng Phế. Tiết Lập thu là giai đoạn mà sách xưa gọi là "Dương tiêu Âm trưởng", nghĩa là năng lượng Dương của tự nhiên bắt đầu thu hẹp lại, nhường chỗ cho năng lượng Âm dần tích tụ.

Đặc trưng khí hậu của giai đoạn này là Táo khí, tức sự khô ráp, cộng thêm biên độ nhiệt giữa ngày và đêm khá lớn. Đây là lý do vì sao nếu không chú ý chăm sóc cơ thể đúng cách, người ta rất dễ gặp phải mấy nhóm vấn đề sau:

Về đường hô hấp, dễ bị ho khan, viêm họng, viêm mũi dị ứng, hắt hơi liên tục. Về da và tóc, thường thấy khô da, nứt nẻ môi, rụng tóc nhiều hơn bình thường. Và một điều mình hay gặp ở phòng khám là tình trạng mất cân bằng tiêu hóa, ăn không ngon, người mệt mỏi uể oải, phần nhiều là do Thấp nhiệt còn tồn đọng từ mùa hè chưa kịp giải hết mà cơ thể đã phải đối diện với cái khô của mùa thu.

Bốn Nguyên Tắc Dưỡng Sinh Cho Tiết Lập Thu

Dưỡng Phế, Nhuận Táo

Phế là tạng nhạy cảm nhất với sự hanh khô, nên dưỡng Phế luôn là ưu tiên hàng đầu trong tiết Lập thu. Về ăn uống, nên ưu tiên các thực phẩm màu trắng có tác dụng sinh tân dịch và nhuận phế, như lê, ngân nhĩ tức mộc nhĩ trắng, củ sen, bách hợp, hạt sen, yến mạch, củ cải trắng. Một món mình hay gợi ý cho bệnh nhân là lê hấp mật ong, hoặc chè ngân nhĩ hạt sen, vừa dễ nấu vừa có tác dụng dưỡng phế khá rõ.

Một điều cần lưu ý là nên giảm bớt các gia vị cay nóng như ớt, gừng, tỏi, hạt tiêu trong giai đoạn này. Đông y gọi hiện tượng ăn cay nhiều vào lúc trời hanh khô là "trợ Táo thương Phế", tức là làm tăng thêm độ khô nóng và khiến Phế dễ bị tổn thương hơn.

Tăng Vị Chua, Giảm Vị Cay

Có một câu trong dưỡng sinh cổ truyền là "Thu chủ thu liễm", nghĩa là mùa thu là mùa của sự thu gom, tích tụ lại, khác hẳn với sự phát tán của mùa hè. Vị chua trong Đông y có tác dụng thu liễm, giúp kích thích tiết tân dịch và hỗ trợ bảo vệ Can khí.

Vì vậy trong thực đơn mùa thu, mình khuyến khích thêm các thực phẩm có vị chua tự nhiên như táo chua, chanh, bưởi, mận, cà chua, sơn tra tức táo mèo. Song song đó, việc uống đủ nước cũng rất quan trọng, nên uống nước ấm rải rác trong ngày thay vì uống dồn một lúc. Buổi sáng có thể dùng thêm trà hoa cúc, trà kỷ tử, hoặc một cốc nước mật ong ấm để làm dịu niêm mạc họng.

Ngủ Sớm, Dậy Sớm

Nhịp sinh học mùa thu đòi hỏi mình phải điều chỉnh giờ giấc ngủ nghỉ một chút. Ngủ sớm giúp dưỡng năng lượng Âm và giải tỏa phần nào mệt mỏi tích lũy từ mùa hè. Dậy sớm lại giúp Phế khí được hít thở không khí trong lành của buổi sáng, nhờ đó tinh thần cũng minh mẫn hơn.

Buổi tối nên chú ý giữ ấm vùng cổ và bụng, vì đêm Lập thu thường se lạnh hơn mình tưởng. Một chiếc chăn mỏng đắp qua bụng khi ngủ, và tránh để quạt hay điều hòa chiếu thẳng vào người, là những chi tiết nhỏ nhưng giúp ích rất nhiều.

Vận Động Nhẹ Nhàng, Điều Hòa Tâm Trạng

Mùa thu là mùa dễ gợi lên cảm giác buồn man mác, dân gian hay gọi là "thu sầu", điều này ảnh hưởng không nhỏ đến tâm trí và cả tạng Phế. Về vận động, nên chọn những bộ môn nhẹ nhàng như thiền, yoga, khí công, thái cực quyền, hoặc đơn giản là đi bộ. Tránh tập luyện quá sức đến mức đổ nhiều mồ hôi, vì như vậy sẽ khiến tân dịch vốn đã ít ỏi trong mùa hanh khô lại càng bị thất thoát thêm.

Ngoài ra, việc luyện tập hít thở sâu bằng bụng vào mỗi buổi sáng cũng là cách đơn giản mà hiệu quả, giúp mở rộng dung tích phổi và đẩy khí trệ ra ngoài.

Gợi Ý Thực Đơn Tuần Đầu Tiết Lập Thu

Buổi sáng, mình thường gợi ý cháo củ sen hạt sen hoặc cháo yến mạch táo đỏ, vừa dễ tiêu hóa vừa có tác dụng bổ Tỳ Vị và nhuận Phế, phù hợp cho cả người lớn tuổi lẫn trẻ nhỏ.

Buổi trưa có thể chọn củ cải trắng hầm giò heo, canh củ sen, hoặc thịt lợn hấp, những món này giúp sinh tân dịch và làm mát cơ thể một cách tự nhiên.

Buổi tối nên ăn nhẹ nhàng hơn, ví dụ canh ngân nhĩ bách hợp hoặc cá hấp với chút gừng hành, có tác dụng dưỡng âm và hỗ trợ giấc ngủ sâu hơn.

Bữa phụ trong ngày có thể dùng trà lê hấp đường phèn hoặc trà hoa cúc mật ong, vừa giúp giảm ho dịu họng, vừa hạn chế tình trạng khô da thường gặp trong tiết trời hanh khô này.

Dưỡng sinh tiết Lập thu thực ra không phức tạp như nhiều người vẫn nghĩ. Cốt lõi vẫn là biết lắng nghe cơ thể và điều chỉnh nhịp sống hài hòa với sự vận hành của tự nhiên. Chỉ cần chú ý ăn uống theo hướng nhuận táo và tăng vị chua, giữ giấc ngủ điều độ, cùng với việc duy trì tinh thần thư thái, là mình đã tự tạo cho cơ thể một lớp bảo vệ khá vững chắc để đi qua trọn vẹn mùa thu này.

Bài viết được chia sẻ theo góc nhìn dưỡng sinh của Y học cổ truyền, mang tính tham khảo chung. Với những trường hợp có bệnh lý nền hoặc triệu chứng kéo dài, nên thăm khám trực tiếp để được tư vấn phù hợp với thể trạng riêng.

Hải Lĩnh Y Quán