Trong căn bếp của gia đình người Việt ai cũng có ít nhất một lọ mật ong. Ai cũng bảo mật ong tốt, nhưng không phải ai cũng biết vì sao nó tốt.

Mật ong không phải thần dược, cũng không phải chỉ là đường ngọt. Nó là một vị thuốc mà đã là thuốc thì phải dùng đúng liều, đúng lúc, đúng người.

1. Vì sao mật ong lại quý  nhìn từ Đông y

Trong y học cổ truyền, mật ong có vị ngọt, tính bình, quy vào ba kinh Phế, Tỳ, Đại trường. Ba kinh này gắn với ba việc: hô hấp, tiêu hóa, bài tiết  cũng là ba nơi mật ong phát huy tác dụng rõ nhất.

Với Phế, mật ong giúp nhuận Phế, chỉ khái  giảm ho khan, ho lâu ngày, khô họng. Với Tỳ, mật ong có tác dụng kiện Tỳ, bổ trung, hỗ trợ người cơ thể suy nhược, ăn kém, mệt mỏi. Với Đại trường, mật ong giúp nhuận tràng thông tiện, hỗ trợ người táo bón, đặc biệt là người lớn tuổi, phụ nữ sau sinh.

Ngoài ra, mật ong tính bình còn được dùng để giảm bớt độc tính, hòa hoãn dược tính của một số vị thuốc mạnh khi bào chế  đây là lý do vì sao trong các bài thuốc cổ, nhiều vị được "chích" (tẩm sao) cùng mật ong trước khi dùng.

2. Góc nhìn khoa học: mật ong "làm việc" như thế nào

Nhìn dưới lăng kính hiện đại, tác dụng của mật ong đến từ nhiều cơ chế sinh hóa cộng hưởng với nhau. Nồng độ đường cao tạo ra áp suất thẩm thấu lớn, khiến vi khuẩn khó phát triển. Enzyme glucose oxidase trong mật ong sinh ra hydrogen peroxide tự nhiên, có tác dụng sát khuẩn nhẹ khi dùng ngoài da. Bên cạnh đó, mật ong còn chứa flavonoid và acid phenolic, là  các chất chống oxy hóa giúp trung hòa gốc tự do. Độ pH tự nhiên của mật ong, thường ở mức acid nhẹ khoảng 3.2–4.5, cũng góp phần tạo môi trường không thuận lợi cho nhiều loại vi khuẩn gây hại.

Hai góc nhìn này không mâu thuẫn,  một bên nói về công năng theo tạng phủ, một bên lý giải bằng cơ chế sinh hóa. Hiểu cả hai giúp dùng mật ong đúng mục đích hơn, thay vì dùng theo phong trào.

3. Liều lượng: dùng bao nhiêu là đủ?

Với người trưởng thành khỏe mạnh, liều khuyến nghị là 10–30g mỗi ngày, tương đương khoảng 1–2 thìa canh, có thể chia làm 1–2 lần dùng trong ngày.

 Người hay táo bón hoặc ho khan có thể dùng 15–20g vào sáng sớm lúc bụng đói, pha cùng nước ấm dưới 60°C.

 Phụ nữ mang thai có thể dùng 10–20g mỗi ngày, không có chống chỉ định đặc biệt. Trẻ trên 1 tuổi chỉ nên dùng khoảng 5–10g mỗi ngày và tốt nhất nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng thường xuyên.

Riêng với trẻ dưới 1 tuổi, tuyệt đối không được dùng mật ong, vì nguy cơ ngộ độc Clostridium botulinum  một loại vi khuẩn có thể gây nguy hiểm cho hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ nhỏ.

Nguyên tắc chung cần nhớ: không nên dùng quá 50g mỗi ngày trong thời gian dài, vì bản chất mật ong vẫn là đường, chủ yếu là fructose và glucose.

4. Cách dùng đúng  và 3 điều cần nhớ

Về nhiệt độ nước, chỉ nên pha mật ong với nước ấm dưới 60°C. Nước sôi già sẽ phá hủy enzyme và một phần hoạt chất quý giá có trong mật ong.

Về thời điểm dùng, sáng sớm lúc bụng đói là lúc mật ong phát huy tốt nhất tác dụng nhuận tràng. Dùng trước khi ngủ giúp dịu họng và hỗ trợ giấc ngủ. Ngược lại, nên tránh dùng mật ong ngay sau bữa ăn nhiều tinh bột hoặc đường, vì dễ gây cộng dồn tải đường huyết.

Về cách phối hợp, mật ong không nên pha cùng nước sôi, không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi trong bất kỳ trường hợp nào, và người tiểu đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng đều đặn hàng ngày.

5. Ai cần thận trọng khi dùng mật ong?

Người tiểu đường hoặc có rối loạn dung nạp đường huyết cần hạn chế nghiêm ngặt việc dùng mật ong.

 Người có thể trạng tỳ vị hư hàn, hay đầy bụng, tiêu chảy cũng không nên dùng liều cao vì dễ sinh trệ.

Người đang có vết loét dạ dày cấp hoặc trào ngược nặng nên dùng liều thấp và tránh dùng lúc quá đói bụng. Và như đã nhắc ở trên, trẻ dưới 1 tuổi thì tuyệt đối không được dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào.

Mật ong là một trong những vị thuốc quen thuộc nhất trong Đông y — quen đến mức nhiều người quên mất nó vẫn là thuốc. Dùng đúng liều, đúng thời điểm, đúng thể trạng thì mật ong mới thực sự là "ngọt lành" như tên gọi của nó.

Cái gì tốt cũng cần vừa đủ. Mật ong cũng vậy, quý nhưng không phải để dùng tùy tiện.