Dược thực đồng nguyên là gì?

"Dược thực đồng nguyên" (藥食同源) là một nguyên lý cốt lõi trong Y học cổ truyền, hiểu đơn giản là thuốc và thức ăn cùng một gốc. Rất nhiều vị dược liệu quen thuộc trong YHCT gừng, kỷ tử, hoài sơn, đẳng sâm đồng thời cũng là nguyên liệu nấu ăn hàng ngày. Khi được đưa vào bữa cơm thay vì chỉ sắc uống như thuốc, dược liệu phát huy tác dụng bồi bổ một cách từ từ, bền vững, và quan trọng nhất là dễ duy trì lâu dài điều mà việc uống thuốc thang khó làm được với người bận rộn.

Sâm dây Ngọc Linh là một ví dụ điển hình cho nguyên lý này: vừa là dược liệu bản địa quý của vùng núi Ngọc Linh, vừa có thể chế biến thành nhiều món ăn, thức uống dùng quanh năm.

Sâm dây Ngọc Linh dưới góc nhìn Y học cổ truyền

Sâm dây Ngọc Linh còn được gọi là Đẳng sâm — không phải là Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis, loại sâm quý hiếm được xem như "quốc bảo"), mà là một loài dây leo khác mọc dưới tán rừng cùng khu vực, được dùng phổ biến hơn nhiều nhờ giá thành hợp lý và tính chất ôn hòa.

Theo các sách Đông y cổ như Bản thảo Tùng Tân, Trung dược Đại từ điển, Đẳng sâm có:

• Vị: ngọt

• Tính: bình (không nóng, không lạnh)

• Quy kinh: Tỳ, Phế

Công năng chính: bổ tỳ, ích khí, sinh tân dịch, kiện vị, giải khát  chủ trị các chứng tỳ vị hư nhược, khí huyết suy yếu, cơ thể mệt mỏi, kém ăn, tiêu chảy do tỳ hư.

Chính vì tính bình, không gây nóng trong hay kích thích mạnh như một số loại sâm khác, Đẳng sâm phù hợp để dùng lâu dài, đều đặn qua thực phẩm  đúng tinh thần dược thực đồng nguyên.

Ai phù hợp sử dụng Sâm dây Ngọc Linh

• Người mệt mỏi, suy nhược cơ thể, chán ăn, ăn không ngon miệng

• Người sau quá trình điều trị bệnh, mới ốm dậy, cần phục hồi sức khoẻ

• Người cao tuổi cần bồi bổ, tăng cường thể trạng

• Người làm việc trong môi trường căng thẳng, mệt mỏi kéo dài

Các cách chế biến Sâm dây Ngọc Linh thành dược thực đồng nguyên

1. Ngâm mật ong lên men

Đây là cách phổ biến và dễ duy trì nhất, cho ra thành phẩm dùng được quanh năm.

Chuẩn bị:

• Sâm dây tươi hoặc khô, rửa sạch, để ráo hoàn toàn (sâm còn ẩm rất dễ nổi bọt, chua, hỏng mẻ)

• Mật ong nguyên chất, độ ẩm thấp

• Hũ thuỷ tinh sạch, tiệt trùng, để khô ráo

Tỷ lệ tham khảo:

• Sâm tươi: khoảng 2 kg sâm với 2–3 lít mật ong

• Sâm khô: khoảng 1kg sâm với 3–4 lít mật ong

Cách làm: Sâm thái lát hoặc để nguyên tuỳ độ dày của củ, xếp vào hũ, đổ mật ong ngập hoàn toàn phần sâm (lớp trên cùng luôn phải là mật ong để tránh sâm nổi lên bề mặt gây hỏng). Đậy kín, để nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp.

Thời gian ủ: tối thiểu 30 ngày với sâm tươi, 45 ngày với sâm khô là có thể dùng được; để càng lâu, dược chất càng ngấm đều vào mật ong.

Cách dùng: 1–2 thìa cà phê mỗi ngày, có thể pha với nước ấm uống sau bữa ăn khoảng 15 phút, hoặc dùng trực tiếp.

2. Hầm gà

Cách chế biến quen thuộc trong bữa cơm gia đình, phù hợp cho người mới ốm dậy hoặc cần phục hồi sau điều trị. Sâm dây (tươi hoặc khô) cho vào nồi hầm cùng gà, có thể kết hợp thêm táo đỏ, kỷ tử, hoài sơn để tăng công năng bổ khí kiện tỳ. Hầm lửa nhỏ trong thời gian đủ lâu để dược chất tiết ra nước dùng.

3. Nấu canh

Sâm dây thái lát mỏng, nấu cùng canh xương hoặc canh rau củ như một loại "gia vị bổ dưỡng" hàng ngày  cách dùng nhẹ nhàng, dễ đưa vào bữa cơm thường xuyên mà không cần chế biến cầu kỳ.

4. Lẩu chay từ sâm ngâm mật ong

Phần sâm đã ngâm mật ong (sau khi lấy nước cốt) vẫn còn dùng được có thể tận dụng làm nguyên liệu cho nồi lẩu chay, vừa không lãng phí, vừa giữ được phần dược tính còn lại trong củ sâm.

5. Dùng linh hoạt trong bữa ăn hàng ngày

Với những ngày không có thời gian chế biến cầu kỳ, một lát sâm ngâm mật ong hoặc một ít nước cốt cho thêm vào bát mì, bát cháo, hay cốc nước ấm buổi sáng cũng là cách duy trì thói quen dùng dược liệu đều đặn điều quan trọng hơn cả liều lượng lớn trong một lần.

Lưu ý khi sử dụng

• Sâm dây tính bình, tương đối lành so với nhiều loại dược liệu bổ khí khác, nhưng vẫn nên dùng đều đặn với lượng vừa phải thay vì dùng quá nhiều trong thời gian ngắn.

• Người đang có bệnh lý nền, phụ nữ mang thai, cho con bú, hoặc trẻ nhỏ nên tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng thường xuyên.

• Chọn nguồn sâm dây rõ ràng, tránh sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc,  đặc biệt là các chế phẩm đi kèm (tinh dầu, phụ gia) không có kiểm định rõ ràng.

Bài viết mang tính chất tham khảo, tổng hợp theo kinh nghiệm Y học cổ truyền và tài liệu dược liệu hiện có, không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, thầy thuốc. Sản phẩm từ Sâm dây Ngọc Linh không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.