Ngày 5/5 âm lịch, dân gian gọi là Tết Đoan Ngọ, hay quen thuộc hơn là Tết diệt sâu bọ. Đây không chỉ là ngày ăn cơm rượu nếp, bánh tro, trái cây đầu mùa, mà còn là thời điểm người xưa thực hành nhiều phong tục liên quan đến phòng bệnh, trừ tà khí, bảo hộ trẻ nhỏ và làm sạch không gian sống.

Trong đó, ba tục lệ rất đẹp nhưng ngày nay ít người hiểu kỹ là: treo ngải cứu, đeo túi thơm và buộc chỉ ngũ sắc.

Nhìn qua, đó có thể chỉ là những hành động mang màu sắc tín ngưỡng dân gian. Nhưng nếu đặt trong bối cảnh mùa hạ nóng ẩm, sâu bọ sinh sôi, khí hậu dễ làm con người mệt mỏi, ăn kém, nổi mẩn, cảm nhiễm, ta sẽ thấy người xưa đã gửi vào những tập tục ấy một tinh thần rất thực tế: sống thuận theo thời khí, dùng cỏ cây quanh mình để phòng hộ thân tâm.

1. Treo ngải cứu ngày Tết Đoan Ngọ

Ngải cứu cây thuốc quen trong mỗi nếp nhà

Ngải cứu là loài cây rất quen thuộc trong đời sống người Việt. Trong Đông y, ngải cứu thường được biết đến với tính ấm, mùi thơm đặc trưng, hay dùng trong các phép ôn kinh, tán hàn, chỉ thống, điều hòa khí huyết tùy từng trường hợp và cách dùng.

Trong dân gian, ngải cứu không chỉ là vị thuốc mà còn là thứ cây mang ý nghĩa xua khí xấu, làm sạch không gian, phòng cảm mạo, tránh côn trùng. Bởi vậy, vào ngày Tết Đoan Ngọ, một số nơi có tục hái ngải cứu, bó lại rồi treo trước cửa nhà, cửa buồng, gian bếp hoặc nơi trẻ nhỏ thường nằm.

Vì sao người xưa treo ngải cứu vào ngày 5/5?

Theo quan niệm dân gian, ngày 5/5 là lúc dương khí trong trời đất đang thịnh. Cỏ cây hái vào thời điểm này được cho là có dược khí mạnh hơn, nhất là các cây có mùi thơm, tính ấm, thường dùng để xông, tắm, làm thuốc.

Treo ngải cứu trước cửa mang nhiều lớp ý nghĩa:

• Làm sạch khí trong nhà: hương thơm của ngải giúp tạo cảm giác thanh sạch, ấm áp.

• Xua côn trùng, sâu bọ: các cây thơm thường được dân gian dùng để hạn chế muỗi, kiến, mối, sâu bọ.

• Cầu bình an cho gia đình: bó ngải như một biểu tượng bảo hộ, nhắc người trong nhà giữ gìn sức khỏe khi bước vào thời tiết nóng ẩm.

• Gắn con người với cây thuốc bản địa: dùng cây quanh vườn, quanh ngõ để chăm sóc đời sống hằng ngày.

Ngày nay, ta có thể hiểu tục treo ngải cứu như một nét văn hóa đẹp: đưa mùi hương của cây thuốc vào không gian sống, nhắc mình biết phòng bệnh từ những điều nhỏ.

2. Đeo túi thơm ngày Tết Đoan Ngọ

Túi thơm là gì?

Túi thơm, hay còn gọi là hương nang, là một túi vải nhỏ đựng các loại thảo mộc có mùi thơm. Tùy vùng và tùy gia đình, túi thơm có thể dùng những vị như ngải cứu khô, hoắc hương, bạch chỉ, quế, đinh hương, trần bì, sả, hương nhu, lá mùi, hoặc các loại thảo mộc thơm sẵn có tại địa phương.

Vào ngày Tết Đoan Ngọ, trẻ nhỏ hoặc người trong nhà có thể đeo túi thơm trước ngực, bên hông, treo ở đầu giường, đặt trong tủ áo hoặc mang theo bên người.

Ý nghĩa của việc đeo túi thơm

Trong dân gian, túi thơm mang ý nghĩa tránh gió độc, xua tà khí, phòng sâu bọ và bảo hộ trẻ nhỏ. Trẻ em vốn được xem là đối tượng dễ bị cảm nhiễm khi thời tiết thay đổi, nên những vật nhỏ như túi thơm, vòng chỉ, lá thuốc thường được người lớn chuẩn bị với nhiều thương yêu và gửi gắm.

Nhìn theo Đông y, các vị thơm thường thuộc nhóm phương hương hóa thấp, có khả năng làm tỉnh tỳ vị, khai khiếu, tán uế khí ở một mức độ nhất định khi dùng đúng cách. Mùi thơm của thảo mộc giúp không gian dễ chịu hơn, nhất là trong mùa hạ ẩm thấp, oi nồng.

Tuy vậy, cần hiểu rằng túi thơm không phải thuốc chữa bệnh. Nó là một phương thức hỗ trợ đời sống, thiên về phòng hộ, tạo hương lành và giữ nếp văn hóa.

3. Buộc chỉ ngũ sắc ngày 5/5

Chỉ ngũ sắc gồm những màu nào?

Chỉ ngũ sắc thường gồm năm màu: xanh, đỏ, vàng, trắng, đen hoặc các biến thể gần với năm màu chính. Trong văn hóa phương Đông, ngũ sắc có thể liên hệ với ngũ hành:

• Xanh thuộc Mộc

• Đỏ thuộc Hỏa

• Vàng thuộc Thổ

• Trắng thuộc Kim

• Đen thuộc Thủy

Năm màu tượng trưng cho sự vận hành hài hòa của trời đất. Khi buộc chỉ ngũ sắc vào cổ tay, cổ chân hoặc đeo bên người, dân gian gửi gắm mong ước bình an, tránh điều xấu, thân thể khỏe mạnh, trẻ nhỏ hay ăn chóng lớn.

Vì sao trẻ nhỏ thường được buộc chỉ ngũ sắc?

Trong nhiều gia đình xưa, trẻ nhỏ được buộc chỉ ngũ sắc vào sáng ngày Tết Đoan Ngọ. Sợi chỉ nhỏ nhưng chứa nhiều tình thương của cha mẹ, ông bà. Đó là một cách “làm phép lành” bằng sự chăm sóc, nhắc người lớn chú ý hơn đến trẻ trong thời điểm giao mùa.

Về mặt biểu tượng, chỉ ngũ sắc như một lời cầu chúc:

Mong con được chở che.
Mong thân thể thuận hòa.
Mong tránh gió độc, tránh bệnh tật.
Mong lớn lên trong bình an.

Ngày nay, ta có thể giữ tục này như một nghi thức gia đình nhẹ nhàng. Không cần quá nặng niềm tin mê tín, chỉ cần xem đó là một cách trao gửi yêu thương và nhắc nhau chăm sóc sức khỏe trong mùa hạ.